АҦСНЫ АҲӘЫНҬҚАРРА АУААЖӘЛАРРАТӘ ПАЛАТА

Ауаажәларратә форум «Аиҿцәажәара. Аиқәшаҳаҭра. Аҿиара»

АРЕЗОЛИУЦИА

 ақ. Аҟәа

2026 шықәса, хәажәкырамза 12

Анагӡаратәи азакәанҧҵаратәи мчра, аҭыҧантәи ахаланапхгаратә усбарҭақәа, аҭҵаарадырратәи аексперттәи еилазаара, ауаажәларратә еиҿкаарақәа, аполитикатә партиақәа рхаҭарнакцәа еидызкылаз Аҧсны Ареспубликатә Ауаажәларратә форум алахәцәа иазгәаҳҭоит:

Ауаажәларратә палата иаҧшьнагаз Афорум амҩаҧгара иаҧхьанеиуан VI-тәи ааҧхьара аусура ду: аполитикатә партиақәеи, ауаажәларратә еиҿкаарақәеи, амчра ах-махәҭаки, аҭҵаарадырратәи аексперттәи еилазаареи рхаҭарнакцәа ирҧылеит. Афорум аламҭалазы атәыла аҿиара астратегиатә хырхарҭақәа хҧа: адемографиатә политика, ақыҭақәа рыҿиара, аполитикатә система ареформа ирызкыз атематикатә стол гьежьқәа мҩаҧысит. Аилацәажәарақәа раан алахәылацәа еицҿакны иазхарҵеит адемографиатә проблемақәа рыӡбареи, ақыҭа аҿиареи, амчра абаланси ауаажәлар аӡбамҭақәа рыдкылараан ралархәра алзыршо аполитикатә системеи еизакны измоу асистематә знеишьада Аҧсны Аҳәынҭқарра   тышәынтәаларала аҿиара шзалымшо.

Аҧсуа ҳәынҭқарра ашьақәгылара аиқәырхареи, акультуратә хаҿра амырӡреи, ауааҧсыра рыҧсҭазаара аиӷьтәреи, атәылауаҩратә еилазаара аинститутқәа ргәаанагара аҳасаббареи рыпринципқәа шьаҭас иҟаҵаны, Ауаажәларратә форум АБЖЬГАРА ҞАНАҴОИТ:

АҞӘША I. АДЕМОГРАФИАТӘ ҾИАРА: АЖӘЛАР РЕИҚӘЫРХАРА

1. Аус адуланы ишьақәырӷәӷәатәуп 2036 шықәсанӡа аҿҳәара змоу адемографиатә ҿиараАмилаҭтә программа, уахь иаҵанаклоит анаҩстәи апроектқәа: «Хҩык ахшара змоу аҭаацәара», «Ахшара рацәа змоу аҭаацәарақәа нхарҭала реиқәыршәара», «Аҧсны аҭаацәара қәыҧш» (Апроект иахәҭакуп зинҷыдала анхарҭа аахәаразы алшара). Уи иалагалатәуп атәылауаа рықәратә категориақәа зегьы есышықәса адиспансеризациа рахыжьра азҧхьагәазҭо Аҳәынҭқарратә программа «Агәабзиарахьчара аҿиара».
2. Адемографиатә дыррақәа реилкааразы ауааҧсыра зегьы ашәҟәы рҭагалара мҩаҧганы, аирақәа, аҧсрақәа, амиграциатә процессқәа рыстатистикатә ҳасаббара асистема еиӷьтәтәуп.
3. Гал, Очамчыра, Тҟәарчал араионқәа рҿы инхо, милаҭла иаҧсуоу, аҳәаанырцәтәи атәылауаҩра змоу ауааҧсыра рзы азакәанҧҵара аҧсахрақәа алагаланы, «аҧсуа» ҳәа рмилаҭи уаанӡа иныҟәыргоз аҧсуа жәлеи реиҭашьақәыргылара азин рыҭатәуп.
4. Арҩашьыгатә маҭәашьарқәа здызкыло ауаа рзы иавтономтәу ареабилитациатә центр аҧҵатәуп, ареабилитациашьҭахьтәи цхыраара (асоциалтә хылаҧшра) апрограммақәа алагалатәуп, иарбоу акатегориа иаҵанакуа ауаа рреабилитациеи рресоциализациеи иацхраауа аилазаарақәа аусбарҭабжьаратә ҩаӡараҿы адгылара рыҭатәуп.

АҞӘША II. АРЕПАТРИАЦИЕИ АДИАСПОРА АУС АЦУРЕИ

1. Арепатриациазы зыҿҳәара кьаҿуи ибжьаратәуи Аҳәынҭқарратә программа аус адулатәуп. Уи азы анаҩстәи абжьгарақәа ҟаҳҵоит:

- Аҧсни, анҭыҵ иҟоу уи адиаспореи рекономика-инвестициатә лшарақәа тҵаатәуп, арепатриантцәа, адиаспора ахаҭарнакцәа арепатриациа апроцесс азы ирымоу аҧышәеи агәаанагарақәеи еилкаатәуп.

- Адиаспора ахаҭарнакрақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рыла уажәы иахьынхо аҭыҧ аҿы еиҧш, Аҧсныҟа ианиаслак ашьҭахьгьы арепотриантцәа рыбжьара аинформациатә усура мҩаҧгатәуп. Абызшәа арҵара акурсқәа рзаҧҵатәуп, иахьынӡауа усурҭала еиқәыршәатәуп.

 - Адиаспора аҟынтәи астудентцәа рзы арҵаратә программа арҿыцрақәа алагалатәуп, уи алагарҭатә етап аҟны адиаспораҿы агитациатә усура мҩаҧгатәуп, аҽазыҟаҵаратә бызшәатә программақәеи, Аҧсны иахьааиуа адаптациатә программақәеи еиқәыршәатәуп. Уи зегьы хықәкыс иамазароуп ААУ аҿы аҵара ахыркәшара.

- Анхарҭақәеи адгьыл ҭыҧқәеи ррезервтә фонд аҧҵатәуп, анхарҭала реиқәыршәараанзегьы ҭыҧк аҿы аҩнқәа рыҭара аҟнытәдосу рзанааҭтә ҧышәеи, рматериалтә лшарақәеи,рҭаацәаратә еилазаареи ҳасаб рзуны хазхаҭала рнырхара асистемахь ииастәуп. Арепатриантцәа ирырҭо амазара рхатәрахьа ииасразы иҵыша аҿҳәара шьақәыргылатәуп.

- Аҧсадгьыл ахь ахынҳәразы Аҧсны аҳәынҭқарратә еилакы астатус ҧсахны, Аҧсадгьыл ахь ахынҳәреи адемографиеи рзы Аминистрра аҧҵатәуп, Аминистр иакәзар – Аҧсны аҧыза-министр ихаҭыҧуаҩ изинмчхарақәа иҭатәуп.

- Арепатриантцәа рзы атәылауаҩшәҟәы аиуреи аҧсахреи рырмариаразы онлаин адокументқәеи арзаҳалқәеи ралаҵаразы алшара аҧҵатәуп, арепатриантцәа рхацәеи/рыҳәсақәеи рхәыҷқәеи рзы атәылауаҩра аиура апроцедура ырмариатәуп.

- Аҧсадгьыл ахь ахынҳәразы Аҧсны аҳәынҭқарратә еилаки Аҧсны атәыла Ахада иҟны иҟоу атәылауаҩра азҵаарақәа азы Акомиссиа аппарати ирылаҵатәуп адиаспора ахаҭарнакцәа.

- Адиаспореи ҳареи иаҳагьы ҳаизааигәахарц азы мшынла ишиашоу апассаџьыртә еимадара аиҿкаара алшарақәа ҭҵаатәуп.

1. Амчреи, абизнеси, амассатә информациа ахархәагақәеи, ауаажәларреи реиҿцәажәаразы есымша аус зуа ҭыҧны иҟаларц азы, адемографиеи арепатриациеи рыпроблемақәа ирызкны есышықәсатәи Аҧснызегьтәи афорум аҧҵатәуп.

АҞӘША III. АҚЫҬАҚӘА РЫҾИАРА

1. Ақыҭанхамҩатә занааҭқәа рӡыргара хықәкы хаданы иҳаҧхьаӡоит, уи инамаданы иҟаҳҵоит анаҩстәи ажәалагалақәа:

- Аҵара аминистрреи Ақыҭанхамҩа аминистрреи ақыҭақәа рхадацәа алархәны ашколқәа рҿы агроклассқәа аҧырҵароуп, абжьгара асистема аларгалароуп.

- Ақыҭанхамҩатә занааҭқәа зманы ақыҭахь аусуразы ихынҳәуа аушьҭымҭацәа рзы иазҧхьагәаҭатәуп 100-нызықь мааҭ иҟоу агранттә цхыраара.

2. Ақыҭақәа (Тҟәарчал, Очамчыра, Гал араионқәа) рҿы еиҭамҵуа амал ахатәра азин азҵаарақәа рҭыҧ ақәҵара аҧшьгатәуп, имҩаҧгатәуп адгьылтә фонд асистемаркра, фактла ауаа ирымоу адгьылқәа шәҟәыла реиқәыршәара, анхамҩатә шәҟәқәа ринвентаризациа. Ари аус иалнаршоит аелектронтә база аҧҵара, анаҩс Иаку аҳәынҭқарратә шәҟәынҵа аиқәыршәара.
3. Абиуџьетркра асистема рҿыцтәуп (ареспубликатә, араионтә, аҭыҧантәи абиуџьетқәа ҳәа иҟаҵатәуп), ақыҭатә ҩаӡара закәанла иаҭатәуп ахатәы хашәалатә хыҵхырҭақәеи (ашәахтә лагалақәа рыхәҭак) аныхратә зинмчқәеи. Убри аан иақәнагоуп ҳәа иҳаҧхьаӡоит иаку аҧхьаӡа асистемахь аиасра, ақыҭақәа рыҿиара иадҳәалоу азҵаарақәа рыӡбараан аҧарақәа ахыҵуеит иаку аҧхьаӡа, ардыргала. Даҽа ганкахьала ари аҩыза аӡбамҭа абзоурала аҳәынҭқарра иалшоит зҵакы дуу аныхтә операциақәа ирласны рыӡбара.
4. Ақыҭанхамҩатә усхкы, аетнотуризм, аекотуризм, жәлар рнапкымҭақәа рыҿиара абзоурала ашәахтәқәҵаратә база аизырҳара рҽазыркроуп ақыҭақәа рхадарақәа. Уи алзыршаша амеханизмқәа аус рыдулатәуп.
5. Ақыҭақәа рҿы иалагалатәуп аҧшьгаратә биуџьетркра апрактика. Усҟан апроектқәа рыхәҧса ахәҭак (5-8%) анхацәа иршәалоит, уи алагьы еиздырҳауеит руаажәларратә активреи ахылаҧшреи.
6. Апрограмма «Ақыҭа ашықәс» аҳәаақәа ирҭагӡаны игәаҭатәуп аҧшьгаратә биуџьетркра амеханизмқәа аус шыруа, атәылаАхада иазоуижьыз аҧарақәа (миллионк қыҭацыҧхьаӡа) аҭыҧантәи ауааҧсыра иалырхуа апроектқәа ирыхҭынҵатәуп.
7. Абарҭ амеханизмқәа рҧышәареи иаку астратегиа аус адулареи рзы ақыҭатә депутатцәа рзеиҧш еизара мҩаҧгатәуп.

АҞӘША IV. АПОЛИТИКАТӘ СИСТЕМА АРЕФОРМА

Абри Арезолиуциаҿы ицәыргоу ажәалагалақәа ирыхәаҧштәуп Аҧсны Аҳәынҭқарра аполитика-зинтә системеи аҳәынҭқарратә напхгараҭара асистемеи реиҭакреи реиӷьтәреи апроцесс аҿы раҧхьатәи шьаҿақәоуп ҳәа.

1. Аҧсны Аҳәынҭқарра Аиҳабыра аилазаара аиқәыршәараҿы Апарламент инеиҵыху азинқәа азҭаша аҧсахрақәа Аҧсны Аҳәынҭқарра Аконституциа ралагалара аҧшьгара.
2. Ҳаамҭазтәи ааҧхьарақәа ирықәшәо, апартиарацәара аҿиара алзыршо «Аполитикатә партиақәа рзы» Азакәан ҿыц аус адулареи адкылареи.
3. Уажәы аус зуа Аҧсны Аҳәынҭқарра Жәлар Реизара – Апарламент аҿаҧхьа аҧшьгара ҟаҵаны, аизышәара-мажоритартә алхратә системахь аиасразы азакәан адкылара азҵаара ацәыргара.

АХЫРКӘШАЖӘА

Адемографиеи, аекономикеи, асоциалтә усхки, аинфраструктуреи, аҭоурых-культуратәҭынха аиқәырхареи, аполитикатә система аиӷьтәреи рызҵаарақәа еидызкыло акомплекстәзнеишьа алыршара шаҭаху еилкааны, Ауаажәларратә палата иарбоу ажәалагалақәа рынагӡаразыактивла аусура аҽалархәра иазхиоуп.

Абри Арезолиуциа рылаҳәоуп 2026 шықәса, хәажәкыра 12 рзы имҩаҧысыз Ауаажәларратәфорум аҟны. Арезолиуциа рзышьҭуп:

• Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада;
• Аԥсны Жәлар Реизара-Апарламент Ахантәаҩы.

Аҧсны Аҳәынҭқарра
Ауаажәларратә палата

Амаӡаныҟәгаҩ         ______________________________     Кьычба Гә.М.